Η δημόσια συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη και την απασχόληση έχει ήδη χωριστεί σε δύο, πολύ απόλυτα και βολικά, στρατόπεδα. Η μία πλευρά προετοιμάζεται για έναν κόσμο χωρίς δουλειές, με στρατιές ανέργων να περιμένουν στην ουρά, ένα ψηφιακό επίδομα επιβίωσης. Η άλλη υπόσχεται μια εποχή αφθονίας, όπου οι μηχανές θα αναλάβουν τη λάντζα, τα λογιστικά φύλλα και τις βαρετές συσκέψεις, αφήνοντας τους ανθρώπους ελεύθερους να γίνουν όλοι δημιουργοί, οραματιστές και… φιλόσοφοι. Η πραγματικότητα δεν θα επαληθεύσει ούτε τους καταστροφολόγους, ούτε τους ευαγγελιστές της τεχνολογίας.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα εξαφανίσει μονομιάς επαγγέλματα. Θα αρχίσει από κάτι πιο πεζό και πιθανότατα πολύ πιο επικίνδυνο: θα αφαιρέσει καθήκοντα. Κάποιες θέσεις θα γίνουν παραγωγικότερες, άλλες θα συρρικνωθούν και ορισμένες θα πάψουν πράγματι να υπάρχουν. Η έκθεση ενός επαγγέλματος στην ΤΝ δεν σημαίνει αυτομάτως την κατάργησή του. Σημαίνει όμως ότι η ίδια δουλειά θα μπορεί να εκτελείται από λιγότερους ανθρώπους, σε μικρότερο χρόνο και με διαφορετική κατανομή αμοιβών και ισχύος.
Τα θετικά είναι σημαντικά. Χρονοβόρες διαδικασίες ολοκληρώνονται σε λεπτά, μικρές επιχειρήσεις αποκτούν δυνατότητες ανάλυσης που μέχρι χθες διέθεταν μόνο οργανωμένοι όμιλοι, οι εργαζόμενοι απαλλάσσονται από επαναλαμβανόμενη αγγαρεία και οι ελλείψεις προσωπικού θα περιοριστούν. Η ΤΝ μπορεί να βελτιώσει τη διάγνωση, τον σχεδιασμό, την εξυπηρέτηση, την ασφάλεια και την εκπαίδευση. Μπορεί επίσης να βοηθήσει έναν λιγότερο έμπειρο εργαζόμενο να αποδίδει σαν πολύ πιο έμπειρος.
Μόνο που εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Αν ένας εργαζόμενος παράγει πλέον όσο δύο, η επιχείρηση έχει δύο επιλογές: να διπλασιάσει την παραγωγή ή να κρατήσει τον έναν. Την απόφαση δεν θα την πάρει ο αλγόριθμος, όσο κι αν βολεύει η απόδοση της ευθύνης στο μηχάνημα. Θα την πάρουν οι διοικήσεις, οι μέτοχοι, οι αγορές και το θεσμικό πλαίσιο. Εκεί βρίσκεται η πραγματική σύγκρουση. Η ΤΝ μπορεί να δημιουργήσει περισσότερο πλούτο και ταυτόχρονα να μειώσει το μερίδιο εκείνων που τον παράγουν. Μπορεί να αυξήσει τα κέρδη, να συμπιέσει μισθούς και να συγκεντρώσει ακόμη περισσότερη δύναμη σε λίγες επιχειρήσεις που διαθέτουν δεδομένα, υπολογιστική ισχύ και κεφάλαια.
Πρώτες θα πιεστούν οι θέσεις που βασίζονται σε ψηφιακά, επαναλαμβανόμενα και εύκολα ελέγξιμα βήματα: γραμματειακή υποστήριξη, καταχώριση στοιχείων, τηλεφωνική εξυπηρέτηση, βασική λογιστική, μετάφραση, απλή παραγωγή περιεχομένου, τυποποιημένη νομική και οικονομική έρευνα. Μαζί τους, οι αρχικές βαθμίδες προγραμματιστών, αναλυτών, σχεδιαστών και στελεχών γραφείου. Όχι επειδή η μηχανή έγινε σοφότερη από τον άνθρωπο, αλλά επειδή αυτές οι εργασίες αφήνουν ψηφιακά ίχνη, περιγράφονται με κανόνες και παράγουν αποτέλεσμα που μετριέται εύκολα.
Εδώ κρύβεται ένας κίνδυνος που συζητείται πολύ λιγότερο από τις απολύσεις, αλλά μπορεί να αποδειχθεί σαφώς σοβαρότερος. Αν η ΤΝ αναλαμβάνει την πρώτη έρευνα, το πρώτο σχέδιο, τον αρχικό έλεγχο και την πρώτη επαφή με τον πελάτη, πώς θα αποκτήσουν οι νέοι την εμπειρία που αργότερα θα τους επιτρέψει να την ελέγχουν; Μια οικονομία γεμάτη αγγελίες που ζητούν "έμπειρα στελέχη", αλλά χωρίς θέσεις στις οποίες παράγεται εμπειρία, κάποια στιγμή θα ανακαλύψει ότι κατέστρεψε τη σκάλα στην προσπάθεια μείωσης του κόστους για το πρώτο σκαλοπάτι.
Στο δεύτερο κύμα θα επηρεαστούν επαγγέλματα υψηλής ειδίκευσης. Γιατροί, δικηγόροι, μηχανικοί, εκπαιδευτικοί, οικονομολόγοι και στελέχη διοίκησης δεν θα εξαφανιστούν, αλλά θα αλλάξει το περιεχόμενο της δουλειάς τους. Θα χρειάζονται λιγότερο χρόνο για επεξεργασία πληροφοριών και περισσότερο για κρίση, έλεγχο, επικοινωνία και ανάληψη ευθύνης. Η μεσαία διοίκηση θα πιεστεί ιδιαίτερα. Όποιος περιορίζεται στη συλλογή αναφορών, τη σύνοψη και τη μεταφορά οδηγιών προς τα κάτω, θα δυσκολευτεί να εξηγήσει γιατί χρειάζεται να μεσολαβεί.
Αντίθετα, τεχνίτες, νοσηλευτές, φροντιστές, επαγγελματίες εστίασης, εργαζόμενοι σε απρόβλεπτα φυσικά περιβάλλοντα και όσοι βασίζονται στην εμπιστοσύνη ή την ανθρώπινη παρουσία θα επηρεαστούν αργότερα και ηπιότερα.
Η ρομποτική παραμένει ακριβή και δυσκίνητη μπροστά στην ευελιξία ενός ανθρώπου που μπαίνει σε ένα παλιό σπίτι, καταλαβαίνει τι έχει χαλάσει, σκέφτεται δημιουργικά ή και αυτοσχεδιάζει. Ανεπηρέαστος δεν θα μείνει σχεδόν κανείς.
Η απάντηση δεν μπορεί να περιορίζεται στη γνωστή καραμέλα της δια βίου μάθησης. Δεν είναι σοβαρή πολιτική να λέμε σε έναν πενηντάχρονο εργαζόμενο ότι έχασε τη δουλειά του επειδή δεν έγινε εγκαίρως ειδικός σε συστήματα ΤΝ. Χρειάζονται ατομικοί λογαριασμοί κατάρτισης, πληρωμένη εκπαιδευτική άδεια, ουσιαστική ασφάλιση μετάβασης και προγράμματα που συνδέονται με πραγματικές θέσεις εργασίας, όχι με σεμινάρια που καταλήγουν σε ακόμη ένα πιστοποιητικό στον τοίχο.
Χρειάζεται επίσης δημόσια ή ευρωπαϊκή υποδομή ΤΝ, διαθέσιμη στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις με χαμηλό κόστος, ώστε η νέα παραγωγικότητα να μη γίνει αποκλειστικό προνόμιο των μεγάλων. Και κάθε επιχείρηση που αποδεδειγμένα αυξάνει την παραγωγικότητα μέσω ΤΝ πρέπει να επιστρέφει μέρος του οφέλους στους εργαζομένους, με υψηλότερες αμοιβές, λιγότερες ώρες ή συμμετοχή στα κέρδη. Όχι ένας τυφλός φόρος στα ρομπότ, που τιμωρεί την επένδυση, αλλά μέρισμα παραγωγικότητας, που μοιράζει το αποτέλεσμα ορθολογικά.
Οι επιχειρήσεις που καταργούν μαζικά θέσεις εισόδου θα πρέπει είτε να διατηρούν συγκεκριμένο αριθμό μαθητευομένων είτε να χρηματοδοτούν κοινό ταμείο πρώτης εργασίας. Παράλληλα, ένα εθνικό ή ευρωπαϊκό ταμείο συμμετοχής στην οικονομία της ΤΝ θα μπορούσε να επενδύει σε υποδομές, δεδομένα και εταιρείες του κλάδου. Μέρος των αποδόσεων θα χρηματοδοτεί συντάξεις, επανεκπαίδευση και περιοχές που πλήττονται. Κοινωνικό μέρισμα από ιδιοκτησία, όχι επίδομα αφού πρώτα συντελεστεί η ζημιά. Ο "επιδοματικός φιλελευθερισμός" του σήμερα, έχει αποδειχθεί πως δεν λειτουργεί στην διάρκεια του χρόνου
Τέλος, όπου η παραγωγικότητα αυξάνεται πραγματικά, η εβδομάδα εργασίας πρέπει να μειώνεται χωρίς αντίστοιχη μείωση αποδοχών, αντί να μειώνεται αυτομάτως το προσωπικό. Όχι παντού, ούτε με νόμο ισοπέδωσης για κάθε κλάδο, αλλά εκεί όπου τα αποτελέσματα το επιτρέπουν. Η ΤΝ δεν είναι φυσική καταστροφή, ούτε κάποια θεότητα που κατέβηκε από το υπολογιστικό νέφος. Είναι εργαλείο και, επομένως, πολιτική και οικονομική επιλογή.
Μπορεί να δημιουργήσει περισσότερη ευημερία με λιγότερο μόχθο ή μια κοινωνία όπου λίγοι θα κατέχουν τις μηχανές και πολλοί θα περισσεύουν. Το ποιο από τα δύο θα συμβεί δεν θα το αποφασίσει η τεχνολογία. Θα το αποφασίσουν οι κανόνες, οι θεσμοί και, τελικά, το πώς και ποιος θα πάρει τον λογαριασμό και ποιος και πώς τα κέρδη.
Πέτρος Λάζος
petros.lazos@capital.gr
https://www.capital.gr/o-petros-lazos-grafei/4006179/poious-tha-apolusei-i-texniti-noimosuni/?utmsource=email
